Chế biến sâu: "Chìa khóa" nâng giá trị hải sản Nghệ An

Khi khai thác hải sản ngày càng khó khăn, phụ thuộc thị trường và thời tiết, nhiều ngư dân, doanh nghiệp ở Nghệ An đã chuyển hướng sang đầu tư công nghệ chế biến sâu. Hướng đi này không chỉ giúp nâng giá trị sản phẩm mà còn mở ra cơ hội xuất khẩu, ổn định đầu ra cho hải sản.

Áp lực chi phí mỗi chuyến ra khơi

Khu vực các phường Tân Mai, Quỳnh Mai với các cảng cá Quỳnh Phương, Quỳnh Lập, Quỳnh Dị là nơi tập trung các đội tàu khai thác hải sản lớn của địa phương, với hơn 800 tàu cá. Trong đó, nhiều tàu công suất lớn vươn khơi dài ngày tại các ngư trường Hoàng Sa, Trường Sa. Việc đầu tư tàu công suất lớn, trang thiết bị hiện đại để khai thác xa bờ từ lâu đã trở thành hướng phát triển chủ đạo nâng sản lượng và hiệu quả kinh tế.

Tuy nhiên, những năm gần đây, hoạt động khai thác ngày càng đối mặt với nhiều khó khăn khi chi phí tăng cao, trong khi sản lượng đánh bắt giảm. Với tàu công suất lớn, mỗi chuyến biển kéo dài 3-5 ngày, riêng chi phí nhiên liệu, đá lạnh, lương thực, nhu yếu phẩm và tiền công lao động đã lên tới hàng trăm triệu đồng. Trong khi đó, sản lượng đánh bắt không ổn định, nhiều chuyến chỉ đạt khoảng 15-20 tấn cá trỏng hoặc cá tạp; nếu gặp thời điểm giá thấp, lợi nhuận rất thấp, thậm chí thua lỗ.

Chủ tàu Trần Danh Đồng (tàu NA 99158 TS, ở phường Tân Mai) cho biết, bình quân mỗi chuyến biển 3 ngày tàu đánh bắt khoảng hơn 20 tấn cá trỏng, nhưng khi tiêu thụ qua thương lái với giá thấp, sau khi trừ chi phí dầu, đá lạnh, nhân công, lợi nhuận không đáng kể.

Khó khăn càng lớn khi hải sản sau khai thác chủ yếu tiêu thụ tươi, phụ thuộc vào thương lái. Khi nhiều tàu cập bến cùng thời điểm, sản lượng lớn khiến giá giảm sâu. Các loại cá nhỏ như cá trỏng nếu không được chế biến kịp thời sẽ nhanh chóng giảm chất lượng. Trước đây, phần lớn sản phẩm được phơi thủ công, phụ thuộc thời tiết; gặp mưa hoặc thiếu nắng, cá không thể phơi khô, buộc phải bán tươi với giá thấp hoặc đưa vào kho lạnh, làm tăng chi phí. Trong khi đó, sản phẩm cấp đông chất lượng không đồng đều, khó đáp ứng yêu cầu xuất khẩu, giá trị gia tăng thấp.

Ngoài ra, khâu chế biến sau thu hoạch tại địa phương còn nhỏ lẻ, chủ yếu hấp, sấy thủ công, cần nhiều lao động nhưng năng suất thấp. Khi tàu về nhiều, lượng cá lớn không được xử lý kịp thời dẫn đến tồn đọng, giảm chất lượng. Điều này khiến hải sản chủ yếu tiêu thụ nguyên liệu thô, chưa qua chế biến sâu, giá trị kinh tế chưa cao.

Thực tế này đặt ra yêu cầu phải đầu tư công nghệ chế biến hiện đại để nâng cao giá trị hải sản. Khi có cơ sở chế biến quy mô, hải sản được thu mua ngay sau khi cập bến, xử lý bằng dây chuyền hấp - sấy khép kín, không phụ thuộc thời tiết; chất lượng sản phẩm được đảm bảo, thời gian bảo quản kéo dài, đồng thời mở ra cơ hội xuất khẩu. Đây cũng là hướng đi để hình thành chuỗi liên kết từ khai thác - chế biến - tiêu thụ, góp phần ổn định đầu ra và nâng cao hiệu quả kinh tế.

Ứng dụng công nghệ, mở hướng xuất khẩu hải sản

Từ thực tế tiêu thụ hải sản còn nhiều bất cập, anh Trần Phúc Linh (SN 1978), ở khối Tân Phong, phường Quỳnh Mai đã đầu tư dây chuyền chế biến hiện đại. Xuất phát từ gia đình có truyền thống làm nghề hấp hải sản, anh Linh nhiều năm tìm hiểu mô hình chế biến tại các tỉnh, thành như Đà Nẵng, Phú Yên… Cuối năm 2025, anh quyết định vay vốn đầu tư xây dựng cơ sở chế biến thủy sản với dây chuyền hấp - sấy tự động.

Nhà máy được xây dựng trên diện tích 5.000 m², tổng mức đầu tư gần 30 tỷ đồng, gồm dây chuyền hấp cá, hấp mực, kho lạnh, lò đốt, trạm điện, hệ thống cấp nước, khu bãi xe container và khu giới thiệu sản phẩm. Công suất thiết kế đạt 3,5 tấn cá trỏng tươi/giờ, tương đương khoảng 1,5 tấn thành phẩm.

Theo anh Trần Phúc Linh, việc đầu tư dây chuyền hiện đại giúp sản phẩm đạt độ khô đồng đều, đảm bảo vệ sinh, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật của đối tác xuất khẩu. Đồng thời, nhà máy có thể sản xuất quanh năm, không phụ thuộc thời tiết. Đặc biệt, cá tươi sau khi tàu cập bến được đưa vào chế biến ngay, không phải qua kho cấp đông, góp phần giảm chi phí và giữ chất lượng nguyên liệu.

Hiện nay, nhà máy vận hành với sản lượng khoảng 50 tấn cá trỏng tươi/ngày. Mỗi tháng xuất khẩu bình quân 15 container, tương đương gần 300 tấn thành phẩm sang thị trường Trung Quốc, Malaysia… Để đảm bảo nguồn nguyên liệu, cơ sở đã ký cam kết bao tiêu sản phẩm với hàng trăm chủ tàu cá trên địa bàn. Giá thu mua cá trỏng tươi cao hơn thị trường khoảng 20.000 đồng/kg, giúp ngư dân yên tâm bám biển.

Việc liên kết này tạo chuỗi khép kín từ khai thác - chế biến - tiêu thụ, góp phần ổn định đầu ra và nâng giá trị hải sản. Chủ tàu Trần Văn Hằng (tàu NA 90158 TS, ở phường Tân Mai) phấn khởi cho biết: Liên kết giữa chủ tàu và cơ sở chế biến đã giúp ổn định đầu ra, giảm tình trạng phụ thuộc thương lái. Khi sản lượng lớn, doanh nghiệp thu mua toàn bộ để đưa vào chế biến xuất khẩu, qua đó, nâng giá trị hải sản và hiệu quả kinh tế mỗi chuyến biển.

Ông Hồ Sỹ Tùng - Phó Chủ tịch UBND phường Tân Mai cho biết: “Việc đầu tư dây chuyền hấp - sấy cá trỏng xuất khẩu là bước chuyển quan trọng trong chế biến hải sản tại địa phương. Nhà máy đi vào hoạt động giúp tiêu thụ khối lượng lớn hải sản khi tàu cập bến, giảm phụ thuộc thời tiết, đồng thời nâng cao giá trị sản phẩm".

Nhận thức rõ vai trò của công nghệ trong nâng cao chất lượng và khả năng cạnh tranh của sản phẩm, nhiều doanh nghiệp đã chủ động đầu tư máy móc, thiết bị hiện đại, từng bước chuyển từ sản xuất thủ công sang bán tự động, tiến tới tự động hóa trong chế biến thủy, hải sản. Điển hình, Công ty CP Biển Quỳnh tại phường Quỳnh Mai đã đầu tư dây chuyền chế biến chuyên dụng cho các sản phẩm giá trị gia tăng như tôm bóc nõn, bề bề bóc nõn, mực 1 nắng, cá nướng… Nhờ ứng dụng công nghệ, quy trình sản xuất được tiêu chuẩn hóa, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm và chất lượng đồng đều. Đồng thời, việc chuyển từ sản xuất thủ công sang bán tự động giúp tăng năng suất, giảm giá thành.

Ông Hồ Mạnh Hoàn - Giám đốc công ty cho biết: “Chúng tôi xác định chế biến sâu và sản phẩm giá trị gia tăng là hướng đi cốt lõi, thay vì chỉ thu mua, sơ chế hải sản tươi sống. Nhờ đó, sản phẩm của công ty đã từng bước tiếp cận và chinh phục thị trường Mỹ - một trong những thị trường có yêu cầu khắt khe”. Từ năm 2023 đến nay, doanh nghiệp đã xuất khẩu nhiều lô hàng cá nướng và hải sản chế biến, đồng thời, tiếp tục mở rộng sang các thị trường tiềm năng khác, đặc biệt là khu vực châu Á.

Ở phạm vi toàn tỉnh, ngành chế biến thủy sản Nghệ An đang có bước phát triển mạnh cả về quy mô lẫn công nghệ. Giai đoạn 2021-2025, nhiều nhà máy chế biến quy mô lớn được đầu tư tại Khu công nghiệp Nam Cấm, nâng cao năng lực chế biến xuất khẩu. Hiện, trên địa bàn tỉnh có nhiều doanh nghiệp chế biến thủy sản lớn, trong đó đã có cơ sở đạt tiêu chuẩn xuất khẩu vào thị trường EU, Trung Quốc và ASEAN.

Bên cạnh đó, chế biến thủy sản nội địa cũng phát triển nhanh với khoảng 835 cơ sở, hộ gia đình tham gia thu mua, chế biến, kinh doanh. Hoạt động này góp phần tiêu thụ sản lượng khai thác, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn và tạo việc làm ổn định cho người dân, với thu nhập bình quân đạt từ 5-10 triệu đồng/người/tháng.

Nguồn: https://baonghean.vn/