Động lực phát triển dược liệu gắn với sản phẩm OCOP ở Nghệ An

Để phát huy tiềm năng kinh tế từ dược liệu, sự ra đời của các hợp tác xã (HTX) kiểu mới cùng sự đồng hành của Liên minh HTX tỉnh và Câu lạc bộ (CLB) Dược liệu Nghệ An đang trở thành một trong những "đòn bẩy" quan trọng, tiếp thêm động lực trong việc chuẩn hóa chất lượng và nâng tầm thương hiệu dược liệu gắn với sản phẩm OCOP.

Sự phát triển của các hợp tác xã

Nghệ An sở hữu tiềm năng dược liệu lớn, đặc biệt là tại các huyện miền núi phía Tây. Theo các kết quả điều tra của các cơ quan chuyên môn, Nghệ An ghi nhận tới 962 loài cây thuốc thuộc 635 chi của 138 họ thực vật khác nhau. Đây chính là nền tảng để hình thành nên những vùng nguyên liệu quý hiếm, mang giá trị kinh tế cao nếu được đầu tư bài bản.

Trong những năm gần đây, một làn sóng chuyển đổi tư duy kinh tế đã lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng các địa phương. Thay vì làm ăn nhỏ lẻ, người dân cũng như các chủ cơ sở kinh doanh, các HTX đã bắt đầu liên kết lại thành các mô hình kinh tế tập thể, tiêu biểu là sự phát triển của các HTX dược liệu. Ví dụ như HTX Trà hoa vàng Mạc Nga tại xã Quế Phong, thành lập năm 2024.

Trước đây, người dân huyện Quế Phong (cũ), tại các xã như: Châu Kim, Đồng Văn đã có thâm niên hàng chục năm thu hái và sơ chế trà hoa vàng. Tuy nhiên, bà Mạc Thị Nga - Giám đốc HTX Trà hoa vàng Mạc Nga cho biết, suốt hơn 20 năm, hoạt động này chỉ dừng lại ở mức thu mua, chặt nhỏ, sấy thô rồi bán sỉ sang các thị trường, trong đó có Trung Quốc, với giá trị chưa xứng tầm.

Sự thay đổi bắt đầu khi HTX trà hoa vàng Mạc Nga quyết định chuyển dịch từ bán nguyên liệu sang xây dựng thương hiệu OCOP. Bà Mạc Thị Nga cho biết, năm 2026 này đơn vị đã đăng ký 3 sản phẩm chủ lực để tham gia chương trình OCOP của tỉnh, gồm: Trà hoa vàng, Dược liệu mát gan và Trà huyết áp.

Điểm đáng chú ý là sự thay đổi về hình thức sản phẩm: Từ thu hái dạng bông, dạng lá thô sang dạng trà túi lọc tiện lợi, đáp ứng nhu cầu thị trường hiện đại. Bên cạnh trà hoa vàng, danh mục dược liệu cũng được mở rộng với các bài thuốc quý như: Hà thủ ô, thuốc sỏi thận, đau xương khớp và bổ thận tráng dương.

Không chỉ ở Quế Phong, hiệu quả kinh tế từ cây dược liệu bước đầu đã được chứng minh qua thực tế. Tại vùng Yên Khê của huyện Con Cuông trước đây, việc trồng các loại cây như cà gai leo cho thu nhập ổn định hơn nhiều so với các loại cây lương thực truyền thống.

Với mức giá thuê đất trung bình từ 12-14 triệu đồng/ha/năm, người dân bắt đầu quen dần với việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng sang dược liệu.

Để đảm bảo năng suất, các đơn vị như HTX của ông Phan Xuân Diện đã đầu tư hệ thống tưới tiêu hiện đại, giúp cây trồng chống chọi với điều kiện thời tiết khắc nghiệt.

Đồng thời ký hợp đồng trồng và bao tiêu sản phẩm các loại cây dược liệu dưới tán rừng, tại các khu vực sản xuất của người dân ở các xã thuộc huyện Con Cuông (cũ). Hiện, HTX Dược liệu Pù Mát đã có 17 sản phẩm đạt chuẩn OCOP và “sắp tới sẽ mở rộng vùng nguyên liệu, trồng thêm các loại dược liệu mới dưới tán rừng. Tuy nhiên, sự phát triển của các HTX cũng bộc lộ những thách thức lớn về kiểm soát chất lượng.

Khi thu mua thảo dược trôi nổi tại nhiều địa phương, các HTX đối mặt với rủi ro cực lớn về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Về “bài học” này, bà Nguyễn Thị Hằng, đại diện HTX Dược liệu Hằng Moon ở xã Bạch Ngọc đã chia sẻ bài học đắt giá hơn 2 năm trước khi phải hủy bỏ hoàn toàn 1 tấn lá tía tô thu mua tại Nam Đàn do người dân sử dụng thuốc kích thích tăng trưởng để cây lớn nhanh, cho nhiều lá.

Điều này khẳng định rằng, nếu không có sự liên kết chặt chẽ và quy trình kiểm soát nghiêm ngặt, dược liệu Nghệ An sẽ khó có thể tiến xa trên thị trường.

Sự hỗ trợ của Liên minh HTX tỉnh và CLB Dược liệu

Ngày 14/4/2026, CLB “Các HTX dược liệu Nghệ An liên kết, hợp tác cùng phát triển” (gọi tắt là CLB dược liệu Nghệ An) chính thức ra mắt dưới sự bảo trợ của Liên minh HTX tỉnh. Đây được xem là bước ngoặt, quy tụ 16 đơn vị nòng cốt trên địa bàn tỉnh đang đầu tư, khai khác giá trị các loài dược liệu bản địa. CLB ra đời với mong muốn trở thành "bà đỡ" hỗ trợ thêm cho ngành dược liệu địa phương, cũng chính là hỗ trợ cho các HTX phát huy hiệu quả hơn giá trị của dược liệu và các sản phẩm từ dược liệu.

Ông Phan Xuân Diện, đại diện HTX Dược liệu Pù Mát, cũng là Chủ nhiệm CLB Dược liệu Nghệ An chia sẻ, hiện nay các quy định tại Nghị định 15/2018/NĐ-CP (Luật An toàn thực phẩm) hay Thông tư 29/2025/TT-BYT về quy định ghi nhãn hàng hóa, đăng ký lưu hành dược liệu đang là rào cản lớn đối với các HTX nhỏ.

Bà Mạc Thị Nga - Giám đốc HTX Trà hoa vàng Mạc Nga thừa nhận, việc làm hồ sơ OCOP hay các chứng nhận pháp lý là "rất khó khăn" vì thiếu sự thông thạo. CLB Hợp tác xã Dược liệu đóng vai trò trực tiếp tư vấn, hướng dẫn các thành viên hoàn thiện các thủ tục này, đảm bảo mọi hoạt động tuân thủ tuyệt đối quy định pháp luật.

Các HTX tham gia câu lạc bộ cũng sẽ có thêm cơ hội trao đổi, thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị và chia sẻ nguồn lực. CLB đã tạo ra một môi trường hợp tác lành mạnh, nơi các thành viên hỗ trợ lẫn nhau về máy móc và công nghệ.

Đặc biệt, mô hình chia sẻ tiêu chuẩn chất lượng (Viet GAP) từ HTX Dược liệu Hằng Moon là một sáng kiến sẽ mang lại hiệu quả kinh tế cao. Thay vì mỗi HTX phải bỏ ra 60-80 triệu đồng để đầu tư thực hiện các quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, các thành viên có thể ký hợp đồng thu mua nguyên liệu từ các vùng trồng đã đạt chuẩn của nhau.

Điều này giúp sản phẩm đầu ra của các HTX thành viên nghiễm nhiên đạt tiêu chuẩn nguyên liệu VietGAP, giảm bớt gánh nặng tài chính trong khi vẫn đảm bảo uy tín thương hiệu. “Thông qua buổi sinh hoạt đầu tiên của CLB, chúng tôi đã ký hợp đồng với 2 HTX khác cung cấp cây tía tô đạt chuẩn VietGAP” - bà Nguyễn Thị Hằng chia sẻ.

CLB dược liệu Nghệ An hiện có 16 HTX tham gia. Trong đó có nhiều thành viên đã và đang có những thành công nhất định trong việc trồng, chế biến dược liệu như: HTX Tĩnh Sáng Đường ở xã Tam Hợp; HTX Dược liệu Phủ Quỳ, xã Đông Hiếu;… Các thành viên CLB cũng chia sẻ, thông qua hoạt động của CLB sẽ giúp nhau quản trị rủi ro và bảo vệ người sản xuất.

Bên cạnh đó, các thành viên cùng nhau nâng cao hiệu quả truyền thông và xây dựng giá trị dược liệu bản địa. Bởi thực tế hiện nay, dù Nghệ An có nhiều sản phẩm OCOP sản xuất từ dược liệu địa phương, nhưng vẫn thiếu những sản phẩm thực sự đặc sắc và mang tính đại diện cho tỉnh. Hơn nữa, cùng 1 loại dược liệu nhưng vẫn đang có tình trạng “mạnh ai nấy làm”, vừa manh mún vừa trùng lặp sản phẩm và chưa tạo được chuỗi liên kết thống nhất cho một loại dược liệu chung.

Ông Nguyễn Bá Châu - Giám đốc Liên minh HTX tỉnh khẳng định, thông qua sự điều phối của Liên minh HTX và Câu lạc bộ Dược liệu Nghệ An, kỳ vọng không chỉ công tác tuyên truyền sẽ được đẩy mạnh, mà còn tập trung vào việc tôn vinh những mô hình "làm thật, chất lượng thật", qua đó tạo động lực để các HTX không ngừng phát triển.

Sự kết hợp giữa khát vọng vươn lên của các HTX và vai trò định hướng, hỗ trợ của Liên minh HTX tỉnh cùng CLB Dược liệu đang tạo ra một sức mạnh tập thể. Khi những khó khăn về cơ chế dần được tháo gỡ, nguồn nguyên liệu được chuẩn hóa và sức mạnh liên kết được phát huy, dược liệu Nghệ An không chỉ còn là "kho báu nằm im" dưới tán rừng, mà sẽ thực sự trở thành sinh kế bền vững, tạo nguồn thu bền vững cho đồng bào vùng cao và vươn xa trên bản đồ dược liệu Việt Nam và thế giới.

Nguồn: https://baonghean.vn/